Tự học tiếng Anh từ đầu

Dù bạn muốn tự học phát âm hay muốn học tiếng Anh hay ngôn ngữ nào khác như tiếng Đức, Tây Ban Nha,… từ đầu hay ở bất cứ điểm nào, bạn đều có thể tham khảo bài viết này. Mình chuẩn bị món quà này cho tất cả mọi người, bởi chỉ đơn giản là gần đây mình đọc được rất nhiều bài viết và thấy số lượng quan tâm tới tự học tiếng Anh và lộ trình quá nhiều, nên cũng muốn hỗ trợ mọi người phần nào. Tuy nhiên thấy nó phù hợp cho mọi ngôn ngữ nói/viết, nên mình cũng khuyến khích các bạn muốn học ngôn ngữ mới mà mông lung có thể tham khảo.

Việc đầu tiên, chúng ta hiểu dù là tiếng Anh hay tiếng Việt, hay một ngôn ngữ nào đó mà chúng ta muốn học thì đều là ngôn ngữ. Một ngôn ngữ “đi vào chúng ta” được vận hành theo cách tự nhiên như thế nào? (Mình đang muốn nói tới ngôn ngữ nói/viết chính thức – ngôn ngữ tự nhiên có hệ thống âm thanh, từ vựng và ngữ pháp quy ước nhé!)

Trước tiên, chúng ta hay quan sát một chút:

Khi chúng ta còn nhỏ thì việc học tự nhiên vẫn là học Nghe – Nói rồi Đọc – Viết đúng không nào? Nghe rồi Nói theo ở giai đoạn đầu còn bi bô chưa rõ âm rồi chỉnh dần. Sau khi có vốn âm từ cho giao tiếp nói rồi, chúng ta bắt đầu học thêm Đọc – Viết nhưng rõ ràng khi ta học Đọc và Việt thì Nghe và Nói cũng đang được vận hành chứ không hề tách rời.

. Giả sử ta không biết phát âm, không biết nói một từ hay một câu ra thế nào thì điều ta viết ra như đang đi chép ký tự.

. Nếu ta phát âm chưa đúng thì vô tình ghép nhầm âm và từ/câu tương ứng, thông tin bắt đầu lệch lạc và thiếu nhất quán.

. Nếu ta phát âm đúng, ta nghe được, nói được, ta viết ra và ta cũng chính là người nói/nghe/đọc lời ta viết ra. Lúc này hệ thống âm và chữ viết ra có sự nhất quán. Bạn cũng nghe/đọc đâu đó các audio, video hay trong giao tiếp, trong các văn bản nhất quán như vậy, và điều đó tăng tần suất thực hành NGHE – NÓI – ĐỌC – VIẾT. Tần suất thực hành chính là điều kiện quan trọng để tiến bộ hơn.

Chúng ta hiểu cơ chế để thấy khó ở đâu tìm biện pháp phù hợp gỡ, tránh kết luận ngay là mình không làm được. Hãy tìm “đường” đi. Nhiều bạn dù học với mình hay không thì mình đều hướng dẫn và trao đổi các nội dung cần tập trung, chỉ là mình ưu tiên.

Chốt lại: ÂM LÀ TỐI QUAN TRỌNG khi học ngôn ngữ.

Dục tốc bất đạt. Chậm mà chắc, khi vững nền thì về tổng thể sẽ đi rất nhanh.

1. Chuẩn hóa Phát âm (Pronunciation & Phonics)

Nếu bạn mới bắt đầu học tiếng Anh hoặc đang thấy bản thân mình khó nghe nói do phát âm chưa tốt thì việc chuẩn hoá Phát âm cực kì quan trọng.

Có lẽ đây là phần bạn cảm sẽ thấy khó khăn nhất trong hành trình tự học của nhiều bạn vì đã quá quen với khẩu hình tiếng Việt (rất khác tiếng Anh), cơ miệng đã quen với lối mòn của âm trong tiếng Việt. (Khẩu hình âm tiếng Anh tương đối khác âm tiếng Việt mà đa số vẫn nói)

Hãy bắt đầu bằng việc học cách sử dụng khẩu hình, lưỡi, hàm, môi và hơi thở thay vì chỉ nghe và bắt chước một cách thụ động. Hãy quan sát và cảm nhận, kết hợp luyện tập nhiều hơn để cho cơ dần mềm ra và bạn sẽ nói dễ hơn đấy.

Một bài luyện cơ miệng để bạn tham khảo:

Ngoài ra, với những âm khác nhau, việc luyện tập cũng có thể điều chỉnh cho phù hợp

1.1. Bắt đầu với âm đơn lẻ:

Học bảng phiên âm quốc tế (IPA): Nhận diện cách phát âm chính xác của 44 âm cơ bản trong tiếng Anh (bao gồm nguyên âm đơn, nguyên âm đôi và phụ âm).

Đây là link tổng hợp 44 âm (click vào từng âm để vào bài chi tiết của âm đó nữa nhé): https://tienganhaz.com/ngu-am-nguyen-am-phu-am-trong-tieng-anh-va-cach-phat-am/

Ngoài ra, trong chính link này, cách phát âm các chữ cái cũng đã được tổng hợp thành một bài, bạn chỉ cần click vào từng chữ cái để vào bài và luyện tập, luyện nhiều dần quen. Vừa luyện vừa quan sát, lấy trải nghiệm mà ghi nhớ, tự thuộc, chứ không nên cố gắng học thuộc lòng sẽ rất áp lực đấy.

(Tính ra chúng ta đã có hơn 60 bài học, tha hồ tự học rồi đấy)

Luyện cơ miệng và hơi thở: Tiếng Anh dùng nhiều âm gió, âm từ vòm họng, âm bật (lưỡi), và một số âm thì cần chu môi hơn. Việc tập luyện cách đặt vị trí lưỡi và điều phối hơi thở sẽ giúp giọng nói của bạn có độ tự nhiên và tròn vành rõ chữ.

Video luyện cơ miệng cho bạn nào cần:

1.2. Âm trong từ

Trọng âm (Stress): 

Nói thật chắc Trọng âm, âm cuối > nói nhiều là quen. Với âm mang trọng âm (đừng đánh dấu sắc rướn lên – nghe giọng bị chua, mà hãy mở miệng rộng hơn một cách thoải mái, âm sẽ to và cao hơn, nghe giọng sẽ thoải mái hơn.

Lúc đầu nhiều bạn hay bị quên, nhầm. Đấy là lý do cần rèn luyện ý thức. Bạn có thể kết hợp thu âm hoặc thuê “huấn luyện viên” để tập cho vững. Mình hay coi môn này giống môn thể dục kết hợp âm giọng hơn là một ngôn ngữ đơn thuần. Cơ cũng cần học, các bộ phận trong khoang miệng, học và thậm chí cả hơi thở cũng cần học. Học tập, rèn luyện từng hơi thở, từng âm đơn vị. Với nhiều môn cần “vận động” thì cần luyện cho vào “phom” đấy. Khẩu hình miệng khi nói âm giọng mới cũng vậy. Có người làm một cái được luôn, nhưng có người cần thực hành 5-19-20… lần, thậm chí là lâu hơn là bình thường. Nếu bản thân thấy khó, hãy làm việc với Huấn luyện viên.

Nhân lúc luyện âm trong từ, bạn tranh thủ bổ sung vốn từ theo chủ đề nhé, bạn có thể lên tienganhaz.com và gõ từ khoá để tìm bài phù hợp. Nên học theo lộ trình nhé

Với những ai đã ý thức về thời gian rồi thì tham khảo các chủ đề ưu tiên: Alphabet – Chữ cái, Number – số, Time – Thời gian, Day – Ngày, Month – Tháng, Family, Colour, Weather, Personal Information…

Với những bạn rất nhỏ thì có thể linh hoạt hơn, chọn chủ đề bạn thích, gần gũi, ưu tiên luyện trước.

1.3. Âm trong câu:

• Chú ý đến ngữ điệu (Intonation) và lưu ý nói theo cụm.
• Âm trong từ phối hợp hơi thở, khẩu hình, cơ thể ở quãng ngắn, từ càng dài thì quãng dịch chuyển càng nhiều hơn. Âm trong câu chung quy lại cũng khá giống khi nói một từ dài hơn, tuy nhiên, lúc này cần biết chia cụm và thực hành âm nói theo cụm và nhiều cụm thì ghép thành câu.
• Luôn ý thức lấy hơi trước khi nói.

1.4. Âm trong đoạn

Đoạn có thể là đoạn văn, hội thoại, câu chuyện… và lúc này khi nói càng cần chú ý ngắt nghỉ lấy hơi trước khi nói, và chú ý tới bối cảnh, đối tượng, cảm xúc khi khi nói, xem đó đúng với những gì mình muốn nói chưa để điều chỉnh.

Nếu luyện chuẩn chỉnh thì sau 2 tháng, bạn đã định hình được cách nói âm trong đoạn tốt, có thể đọc truyện, kể chuyện (tất nhiên với từ mới thì vẫn cần tra từ nhé). Cũng có từ bạn sẽ tự luận được cách phát âm (nhưng khuyến cáo là bạn nên nghe người bản xứ nói, tra phiên âm, từ điển để chắc chắn), tốn âm từ càng lớn thì có thể luận âm càng tốt, thậm chí tự bạn cũng nhìn thấy quy luật, dần gặp một từ mới có thể tự nói ra được hoặc nghe một từ mới có thể mường tượng tương đối cách viết của từ đó. Mức độ chính xác dựa trên tích luỹ trải nghiệm tự nhiên. Nhiều bạn cố học thuộc, quên cũng rất nhanh vì đầu vào chưa đủ, đôi khi nhớ nhầm thì lợi bất cập hại, dù sao thì mình cũng cần học âm từ đó thì nên tra từ cho chắc (nếu có thể) nhé! Nhưng quan trọng nhất là bạn đã quen dần với âm từ, cách nói, thể hiện biểu cảm, cảm xúc khi nói.

2. Tích lũy Từ vựng/ Câu

Về Collocation: Mình hay thích dịch là “Sự hoà hợp giữa từ với từ”, nghĩa là các từ đi với nhau phù hợp, không phải cứ thích ghép thế nào cũng được. Đây là từ điển mình dùng rất nhiều khi học Biên phiên dịch ở đại học. Trong từ điển Collocation, mình dễ dàng tìm thêm được các từ tương đồng có thể ghép với 1 từ, đồng thời thấy được bức tranh toàn cảnh khi ghép các từ loại với nhau.

Đừng học từ vựng riêng lẻ hay các cấu trúc ngữ pháp khô khan. Hãy gắn liền việc học với cuộc sống thực tế.

• Từ vựng theo chủ đề quen thuộc: Bắt đầu với những chủ đề gần gũi nhất như bản thân, gia đình, công việc hàng ngày, sở thích, ẩm thực…
• Học theo cụm từ (Chunks of language): Thay vì học từ “license”, hãy học cả cụm “A1 driver license” (bằng lái xe máy A1). Cách này giúp bạn phản xạ câu nhanh hơn mà không cần mất thời gian ghép từ.

Ghi nhớ từ vựng:

Cài Anki để tạo thẻ học từ vựng/câu cho riêng bạn để tiện review. Bạn cũng có thể tải về bộ thẻ học 4000 từ thông dụng. Bạn hoàn toàn có thể thiết lập học tập theo nhịp độ của mình. Ngoài bộ thẻ này ra thì còn nhiều bộ thẻ học tiếng Anh khác như Idioms, Phrases,… Bạn cũng có thể tạo thêm bộ thẻ học riêng cho mình để tiện review.

3. Ngữ pháp Ứng dụng

Chỉ nên học khi có được một vốn câu tương đối và có thể nhìn ra được các quy luật cơ bản. Học lúc này cũng thúc đẩy bản học nhanh hơn, ý thức hơn khi bạn đọc, viết ở mức độ cao hơn như viết mới nội dung, nhìn vào câu cú thấy rõ ràng cấu trúc và lúc đó lại nâng dần ý thức về dùng từ, cụm từ và câu hơn.

Ngữ pháp cốt lõi: Ở giai đoạn đầu, bạn chỉ cần nắm vững các thì cơ bản (Hiện tại đơn, Quá khứ đơn, Tương lai đơn, Hiện tại tiếp diễn) và cấu trúc câu cơ bản (Chủ ngữ + Động từ + Tân ngữ).

Cấu trúc câu cơ bản trong tiếng Anh: https://tienganhaz.com/cau-truc-cau-co-ban-trong-cau-tieng-anh-va-su-tuong-dong-voi-tieng-viet/

Tiếp đó, hãy nâng cao dần 12 Thì – Hãy đảm bảo là bạn hiểu cách sử dụng 12 thì, không cần cố nhớ công thức đâu mà hãy nói nhiều các câu ứng dụng các thì trong bối cảnh, nói quen tai quen miệng, dùng nhiều dần sẽ nhớ thôi.

Phương pháp thực hành:

Để biến ngữ pháp cốt lõi thành kỹ năng tự nhiên, hãy áp dụng quy trình 3 bước:

• • 1. Phân tích (Deconstruct): Khi đọc một bài báo hoặc xem phim, hãy thử gọi tên các thì của câu và chỉ ra đâu là S, V, O.
    2. Viết lại (Rewrite): Tập chuyển đổi một câu qua 4 thì khác nhau để quen phản xạ chia động từ.
    3. Tạo lập (Create): Viết nhật ký ngắn từ 3 – 5 câu mỗi ngày chỉ sử dụng cấu trúc \(S + V + O\) kết hợp với 4 thì trên.

4. Nâng cao năng lực Nghe – Nói – Đọc – Viết ở các mức độ khác nhau

4.1. Giai đoạn đầu: Nghe nói + ghi chép dưới dạng nhìn đọc rồi chép ra: Âm/Từ

Hãy đảm bảo bảo bạn nghe nói được trước khi chép/viết một từ hay cụm từ ra.

Bước 1: Nghe/đọc to cụm từ và nhẩm trong đầu (đầy đủ trọng âm, âm cuối) – Hình dung được âm thanh + hình ảnh, thậm chí mường tượng được cả chuyển động cơ miệng giống như khi nói là tốt nhất.

Bước 2: Chép/viết ra và nhẩm cả từ/cụm từ. Tránh trường hợp chép một từ tiếng Anh mà đọc từng chữ cái kiểu tiếng Việt. Nếu bí quá không biết phát âm từ đó như thế nào thì spell nó kiểu tiếng Anh ra và viết.

Bước 3: Nhìn lại một lần nữa và nhẩm ít nhất 1 lần.

Đây là khi học từ hay cụm từ đơn bằng ghi chép. Để học từ vựng sâu hơn thậm chí bạn có thể sử dụng vẽ sơ đồ từ vựng, dùng collocation để hiểu sâu xem từ vựng đi với những từ nào trong bối cảnh nào.

4.2. Giai đoạn 2: (Nghe) + Đọc (Khi bạn đọc thì bạn cũng nghe và nói đấy) + Chép (viết)

Mức độ nâng cấp cao hơn ở cụm từ, đoạn. Các bước tương tự 4.1 nhưng lần này hãy đảm bảo nghe/đọc/chép luôn nhẩm theo cụm.

4.3. Giai đoạn 3: Nghe – Chép -(Chép chính tả câu ngắn rồi dài dần, câu đơn > câu phức, câu > đoạn) mức độ đơn giản (chủ đề đơn giản, câu đơn giản) tới phức tạp (câu nâng cao, chủ đề nâng cao)

Mình có tạo ra một quy tắc mà học sinh cực kỳ thích vì thấy hiệu quả: Quy tắc 6 bước, bạn xem tại đây:

+ Mức độ cơ bản: https://tienganhaz.com/6-super-steps-thuc-hanh-tieng-anh-voi-quy-tac-6-buoc/

Câu đơn ngắn ở mức độ vừa phải, tập trung giao tiếp quen thuộc trong cuộc sống hàng ngày. Bạn xem chi tiết trong link có hướng dẫn tận tình. Mỗi Audio luôn kèm với 1link trỏ về bài viết với transcipt. Luyện xong phần này, bạn đã có thể giao tiếp cơ bản.

+ Mức độ nâng cao hơn: https://tienganhaz.com/level-2-6-super-steps-ap-dung-trong-doan-van-hoi-dap/

Câu hỏi, trả lời, có lập luận, dẫn dắt vừa nâng cao nghe nói đọc viết, vừa bổ sung vốn âm, từ. Người học có thể phát triển thêm các câu trả lời cho riêng mình dựa trên câu sẵn có, ưu tiên sử dụng từ mới học và những từ cần luyện thêm, đồng thời tiếp tục luyện nói, đưa ra câu trả lời làm rõ thêm suy nghĩ, lập luận của chính mình. Với các bạn có tư duy ngay cả trong tiếng Việt tốt thì phần này với tiếng Anh cũng rõ ràng. (Vì nội dung trả lời thiên về tư duy.

(Cuối trang có sách chưa transcipt nhé các bạn. Nhớ click vào để download về. Phần này cũng được lấy từ part 1 của ielts đấy. Tuy nhiên, mình thấy nội dung rất thực tế nên đưa vào thành tư liệu bài học)

NHIỀU BẠN THỰC HÀNH TỚI ĐÂY ĐÃ THOẢI MÁI GIAO TIẾP RỒI ĐẤY.

+ Nâng cao hơn nữa: Nghe Tedtalk và các bài nói trên youtube, các bộ phim với các mức độ khác nhau. Bạn có thể chủ động nghe các nội dung lặp lại cùng nhóm từ/câu trên youglish rất tiện dụng (Youglish cũng được tích hợp trên tienganhaz.com để tiện thực hành), hoặc bạn vào thẳng Youglish.com.

4.4. Nghe – Nói – Đọc – Viết nhiều, củng cố, bổ sung, gia tăng kiến thức kỹ năng, tiến tới trình bày quan điểm khi Nói – Viết.

Về cơ bản, nội dung sẽ nâng cao dần nhưng vẫn áp dụng yêu cầu trên. Tuỳ từng giai đoạn sẽ có mức độ ưu tiên của nghe nói đọc viết và nội dung sau.

– Ngay khi bạn có một vốn từ nhất định nhờ luyện âm trong từ, bạn chuyển qua âm trong câu

Phát triển Kỹ năng Nghe (Listening Input)

Để nói tốt, bạn cần một lượng “đầu vào” (input) đủ lớn thông qua việc nghe chủ động kết hợp thụ động.

• Nghe chủ động: Chọn các đoạn hội thoại ngắn, video có phụ đề (Subtitles) rõ ràng. Nghe, chép chính tả hoặc lặp lại (Shadowing) theo tốc độ của người nói.
• Nghe thụ động (Tắm ngôn ngữ): Bật các kênh tiếng Anh, podcast hoặc bài nhạc yêu thích khi đang làm việc nhà, nấu ăn. Điều này giúp não bộ quen với nhịp điệu và ngữ điệu của tiếng Anh một cách tự nhiên.

Một số kênh tiếng Anh (Đang cập nhật)

• Nghe chép: Đây là cách rèn luyện cực kỳ hiệu quả như phía trên đã đề cập.

Thực hành Nói và Phản xạ (Speaking Output)

• Đặc biệt quan tâm đến lựa chọn ngôn từ: Hãy tập diễn đạt một ý tưởng bằng những từ ngữ đơn giản nhưng chính xác trước khi nghĩ đến những từ đao to búa lớn.
• Tự trò chuyện với chính mình: Tập tả lại những gì bạn đang làm hoặc nhìn thấy xung quanh bằng tiếng Anh (Ví dụ: “I am drinking coffee”, “The weather is nice today”).
• Ứng dụng vào thực tế: Tìm kiếm cơ hội tương tác thông qua các ứng dụng giao tiếp, câu lạc bộ tiếng Anh hoặc các môi trường trao đổi ngôn ngữ.
• Trò chuyện cùng Ai về mọi thứ cũng thú vị lắm. Gemini hay Chatgpt đều có thể nói chuyện như người bạn luôn.

ĐỌC

• Mình hay đọc trên substack, chọn những người mà mình thấy hợp với giọng văn của họ.
• Đọc sách, báo, truyện: Mình biết hiệu quả nhưng quả thực mình cũng không phù hợp nội dung này. Mình thường hợp với đọc những gì mình đang tìm hiểu nhiều hơn. Ngay cả nội dung tiếng Việt cũng vậy. Bạn có vậy không? Nếu bạn chủ động đọc sách thì cũng rất tuyệt đấy.
• Bạn cũng có thể học theo nội dung các sách với level phù hợp – tuỳ vào chủ đề bạn đang học, có thể tìm hiểu, mở rộng với nội dung bên ngoài sách vở nhé.

VIẾT

• Viết nhật ký, viết điều bạn nghĩ bằng tiếng Anh và điều chỉnh dần (có thể dùng Ai để fix lỗi cực kì hiệu quả)
• Viết theo chủ đề.
• Viết essay…..
• (4.4. sẽ cần những bài cụ thể hơn sau)

5. Lộ trình – Trình độ tiếng Anh theo Khung tham chiếu châu Âu

Khung tham chiếu châu Âu đã chỉ ra rất rõ rồi. Hãy theo đúng lộ trình này. Ngay trước khi chính thức đi vào chinh phục A1 thì bắt đầu với Học phát âm. Tại thời điểm bạn bắt đầu luyện âm từ, bạn chính thức học A1 rồi đấy. Từ A1-C2, bạn vẫn luôn củng cố phát âm, âm giọng, chứ không phải đợi hoàn chỉnh 100% mới nâng level. Tuy nhiên, âm càng chuẩn sớm thì bàn càng dễ nâng level, đồng thời hào hứng hơn trong học tập.

Trong các lớp học, mình hay nói với học viên “Âm thanh là linh hồn của ngôn ngữ”, không có âm thì nội dung học khô khan và còi cọc, cây khó mà phát triển xanh tươi màu mỡ được.

Bạn hãy dùng bảng dưới đây để hình dung từng nội dung theo giai đoạn nhé!

Các bộ sách dưới đây đều được chia sẵn theo các cấp độ của khung CEFR để bạn dễ học:

Trình độ Căn bản & Sơ cấp (A1 – A2)

• Ngữ pháp & Từ vựng: English Grammar in Use (Tập Elementary) của Raymond Murphy và bộ English Vocabulary in Use (Elementary). Sách viết cực kỳ dễ hiểu, có hình ảnh minh họa bài bản.
• Giáo trình giao tiếp toàn diện: English File (Level Beginner & Elementary) hoặc Interchange (Level 1). Các bộ này giúp bạn làm quen với ngữ điệu, nghe nói các tình huống đời sống cơ bản.

Trình độ Trung cấp & Trung cao cấp (B1 – B2)

• Ngữ pháp & Từ vựng: English Grammar in Use (Tập Intermediate) và English Vocabulary in Use (Pre-intermediate & Intermediate). Đây là giai đoạn bạn cần nạp mạnh từ vựng theo chủ đề (Work, Travel, Education).
• Tài liệu luyện tư duy phản biện & Giao tiếp sâu: Life (Cengage Learning) hoặc Navigate (Oxford). Những giáo trình này cung cấp các bài đọc/nghe mang tính toàn cầu, giúp bạn có chất liệu để tranh luận và đưa ra ý kiến.
• Bắt đầu luyện đề quốc tế: Bạn có thể chuyển sang cày các bộ đề Cambridge PET (cho B1), FCE (cho B2) hoặc sách chiến thuật Collins Get Ready for IELTS.

Trình độ Cao cấp & Thành thạo (C1 – C2)

• Từ vựng nâng cao: English Vocabulary in Use (Advanced / Idioms in Use / Phrasal Verbs in Use). Ở cấp độ này, bạn cần học cách dùng từ tinh tế như người bản xứ.
• Tài liệu học thuật chuyên sâu: Các giáo trình chuẩn bị cho kỳ thi Cambridge CAE (C1), CPE (C2)hoặc bộ đề Cambridge IELTS (từ tập 15 trở đi).
• Tài liệu thực tế: Đọc báo nước ngoài (The Economist, New York Times), nghe podcast chuyên ngành hoặc xem các bài diễn thuyết TED Talks mà không cần phụ đề.

6. Chúng ta có thể ghi nhớ như thế nào?
(Phần này sẽ đề cập sau nhé!)